ورزش و خلاقیت
ورزش و خلاقیت
بى شك یكى از زیباترین ویژگى هاى انسان قدرت آفرینندگى یا خلاقیت
اوست و به واسطه همین ویژگى است كه انسان مى تواند اهداف آرمانگرایانه
خود را پدید آورده و توانایى هاى خود را شكوفا سازد. تاكنون از خلاقیت تعاریف بسیار زیادى ارائه شده است و خلاقیت را مى توان همانند الماسى نگریست كه وجوه مختلفى دارا است و ارزش واقعى الماس وقتى روشن خواهد شد كه تمامى وجوه مورد توجه قرار گیرد.
ورزش نیز از دیدگاه فلسفى نوعى خلاقیت بشمار مى آید زیرا ورزش خود حاوى خلاقیتهاى گوناگونى است.
كه مدارهاى اصلى ورزش و ورزش كردن را به وجود آورده و نتیجه ورزش كردن را خلق زیبایى هاى حركتى ، سلامت جسمانى و سپس خلق سلامت روانى مى كند. در واقع هر بخش از ورزش را كه نگاه كنیم مى توانیم خلاقیتهاى مختلفى را مشاهده كنیم كه به وجود آورنده خلاقیتهاى كلى و اساسى ترمى شود.
اگر هدف از فعالیتهاى ورزشى فقط متمركز بر نتایج ورزشى و کسب نتیجه باشد آنگاه خلاقیتهاى موقت و زود گذر ما در صحنه هاى ورزشى مى تواند همانند جرقه اى در فضاى تاریك، لحظه اى فضا را روشن كند و سپس تاریكى مجدداً حكمفرما مى شود!
ما از طریق خلاقیتهاى ورزشى مى توانیم به روح و جسم مان سلامتى و زیبایى ببخشیم و در نهایت به مفید و ارزشمند بودن ورزش و فعالیتهاى جسمانى برسیم زیرا خلاقیت در ارتباط تگاتنگ با عوامل روانى به وجود مى آید و اعتماد به نفس، صبر، شكیبایى، آرامش و انعطاف پذیرى از عوامل ایجاد كننده آن است.
فعالیتهاى جسمانى مى تواند بیهوده، مفید و حتى مضر باشد و در این میان ما بسته به نوع خلاقیتى كه در فعالیتهاى جسمانى و روانى مان انجام مى دهیم مى توانیم نوع حیاتمان را بسازیم و به آن اشكال مختلف بدهیم.
اگر هدف از فعالیتهاى ورزشى فقط متمركز بر نتایج ورزشى و کسب مقام قهرمانی باشد آنگاه خلاقیتهاى موقت و زود گذر ما در صحنه هاى ورزشى مى تواند همانند جرقه اى در فضاى تاریك، لحظه اى فضا را روشن كند و سپس تاریكى مجدداً حكمفرما مى شود!
اما فراموش نکنید که خلاقیتی، مفید و اثر بخش است كه بتواند پس از پایان جرقه روشنایى اش را ادامه دهد و با اثرات مفیدى كه بر روح و جسم انسان مى گذارد حضورى دایمى و ارزشمند پیدا كند.
ارزشمند بودن نتایج ورزشى جایگاه خاص خود را دارد اما مفید بودن این نتایج بستگى به ارزشى دارد كه براى آن تلاش مى كنیم و در نهایت باید بدانیم كه این نتایج چه اثراتى به وجود مى آورند و آیا باعث ظهور احساس برترى كاذب، جاه طلبى، قوى تر بودن، منیت، غرور و ... مى شود یا به ما نشان مى دهد توانایى هاى پاك انسانى مى تواند به والاترین ارزشهاى خود برسد و در مسیر این صعود به ما شناختهایى سالم از جهان، سلامتى حیات، تفكرصحیح و هویت سالم زیستن بدهد و باعث پاكسازى و اصلاح رفتار ما نسبت به خویش، سایر مخلوقات و جهانمان شود.
آیا این نتایج مى توانند ایجاد فروتنى، شهامت، صداقت، تلاش، تفكرمفید وسالم بكند آیا مى تواند در ما اعتقاد خالصانه و صحیحى نسبت به هستى، جهان و خالق آن به وجود آورد آیا مى تواند ما را به فردى مفید ومتعهد به جامعه اى كه در آن زندگى مى كنیم تبدیل و در نهایت به ما رفتارى صحیح و سالم اعطا كند باید بدانیم كه رفتارها و خلاقیتهاى ما در صحنه هاى ورزشى مى تواند به خلق رفتار پاك و ایده آل انسانى بینجامد ضمن اینكه خطر اغوا شدن و از دست دادن خود در میان تحسین و تمجید دیگران نیز موجود است.
تاثیر ورزش بر ابعاد روحی و اجتماعی انسان
☺علاوه بر اینکه ورزش تاثیرات مفید فیزیکی و فیزیولوژیکی بربدن انسان دارد و بر روح و روان و شخصیت اجتماعی هر فرد نیز تاثیر مطلوب می گذارد، به موارد زیر توجه کنید و ببینید چگونه ورزش و فعالیت های مناسب بدنی موجب این همه صفات مطلوب می گردد.
*احساس اعتماد به نفس
*احساس قدرت
*تقویت اراده
*تقویت قدرت تمرکز
*افزایش دقت عمل
*بهبود عکس العمل فکری و جسمی
*احساس شادابی و نوجوانی
*داشتن ظاهری خوب
*داشتن احساسی خوب
*بالا بردن قدرت خلاقیت
*احساس آرامش و راحتی
*مقاوم شدن در برابر فشارهای روانی و قدرت کنار آمدن با مسائل
*به طور کلی تقویت قوای ذهنی .
اگر کمی بیشتر فکر کنیم شاید ورزش قادر باشد منافع بیشتری به انسان بدهد .زندگی انسانها وابسطه به حرکت است زنده بودن در حرکت و تلاش است و شاید به همین علت است که حرکت از انسان گرفته شود عمرش کوتاه خواهد شد و اگر تلاش و فعالیت بدنی متناسب و با دقت تعیین شود سلامتی شادابی و طول عمر را به دنبال خواهد داشت .
تاثیر معجزه آسای هنر و ورزش در پرورش خلاقیت
هنر و ورزش بعنوان دو مقوله ی آزاد ، گسترده ، متنوع و لذت بخش در مسیر شکل گیری تا خلق و ابداع نوین روشها و فنون من درآوردی کودکان و نوجوانان ، مهمترین اصل بنیادی پرورش خلاقیت است .
طبیعت بکر ومملو از زیبایی ها، دلنوازی ها و شاهکارهای خلقت، خود کلاس آموزشی مناسب و پرباری است که میل درونی و عطش کنجکاوی ها را می تواند سیراب نماید.
کودکان ذاتا خلاق به دنیا می آیند و این مسیر را نخست در خانواده زیر نظر والدین آگاه جستجو می کنند و سپس در مکتب درس و اندیشه با هدایت ورهبری معلم فهیم به اوج افتخار می رسانند.
این مهم از بازی های آزاد و و نقش آفرین کنج اتاق کودکان تا فتح نمودن سرویس ماسه ی سر کوچه و خیابان و... پا می گیرد و فرصت های اکتشاف را با ذهن خلاق و کوشای کودکان در محیط وافر و بسیار گسترده ی علمی و بدیع مدرسه جوانه می زند و در دوره ی نوجوانی و جوانی و به تعبیر بزرگان و صاحب نظران در دهه ی 5 زندگی خلق آثار به ظهور والا می رسد و شاهکارهای ادبی ،علمی ، هنری، صنعتی و... نمود ملی وجهانی پیدا می کند.
در این سفر خلق و پرورش ، کم نیستند اولیا و معلمانی که با ندانم کاری ها و بی خیال شدن ها ، بستر پاگرفتن را با محیطی دیکتاتور مآبانه و پادگانی و صدور امر ونهی آنچه که دوستدار بزرگان است ، خلاقیت را در نطفه خفه می کتتد و متاسفانه در گستره وافر اهمیت دادن به خودباوری ها ، زمان ایده آل مدرسه هم محدود ، سرزنش ها بسیار مسیر و راه باروری و خلاقیت را از کودکان می ستانند و تنها با باور به دنیای تاریک نوک بینی دیدن ، هدایت می شوند!.
تعامل پویا و دوجانبه ی هنر ، ورزش با پرورش بو تاسی از نوای دل انگیز آهنگ موزون وسرشت طبیعت ، موسیقی و ریتم فرحبخش بارش نم نم باران، رعد وبرق ، شرشر آب و وزوز باد ، صدای شوق برانگیز و روح نواز پرندگان ،حیوانات، طراحی بکر و برآمده از درون کودکان با پیامهای شفاف و بی غل وغش، نقاشی های هدفدار، سینما و مجسمه سازی و تقویت عضلات کوچک تا خلق آثار عینی و گویای هزاران پیام ، نمایش و ایفای نقش شخصیت ساز، معماری و طراحی صنعتی و ...همه وهمه واحدهای هنری قابل پاس هستند که کودکان در مکتب طبیعت ، خانواده و مدرسه یاد می گیرند وبا فکر والای خانواده و معلمان هدایت و رهبری می یابند و انگیزه ها مظاعف در درون تقویت می شوند و نهایتا به افتخار و خلاقیت دست می یابند.
از همین رو است که اهمیت هنر و ورزش بر هیچ کس پوشیده نیست و تنها همت می خواهد و آگاهی عینی و عملی در به فعلیت درآوردن گنج های نهان و استعدادهای بکر کودکان ،نوجوانان و جوانان این مرز و بوم. باشد که این مهم سر لوحه ی روزهای بازگشایی مدرسه از ناحیه ی خانواده ها و سیستم آموزسی واقع گردد.
اهميت شروع ورزش ازدوران كودكي
اكثر تحقيقات اثر فعاليت فيزيكي را در افراد بالغ بررسي كرده اند و كمتر به موضوع كودكان پرداختهاند؛ در حالي كه اثرات فعاليت فيزيكي در دوران كودكي همانند بزرگسالي است. كودكان به فعاليت نياز دارند تا از اين طريق ابراز وجود كنند، مهارتهايي را بياموزند و بر احساس اعتماد به نفس و شايستگيهاي اجتماعي خويش بيفزايند و همچنين با انجام مهارتهاي گوناگون حركتي و بدني شالوده زندگي فعال بزرگسالي خود را پيريزي كنند. بنا بر اهميت اين موضوع كشورهاي پيشرفته جهان معتقدند كه پايههاي اصلي يادگيري و شخصيت افراد در دوران كودكي شكل ميگيرد و حركت و فعاليتهاي بدني و ورزش به عنوان يك نياز اساسي براي بهزيستي افراد بشري و جوامع علمي پذيرفته شده است.
نقش ورزش در رشد رواني كودكان
يكي از متمايزترين جنبههاي حيات معنوي هر فرد، شخصيت اوست و ورزش ميتواند از راههاي گوناگون در روحيه و شخصيت ورزشكاران اثر مثبت بگذارد. تلاش كودكان براي به دست آوردن موفقيت ورزشي، اعتماد به نفس آنها را بالا ميبرد و چون ورزش هميشه با پيروزي قرين نيست، كودكان با اين واقعيت از زندگي آشنا ميشوند و ميفهمند كه هميشه و در هر شرايطي نميتوان پيروز بود، بلكه شكست هم واقعيتي است كه بايد آن را پذيرفت و همين الگوهاي حركتي و مهارتي در سنين كودكي زمينهساز رشد رواني و معنوي آنهاست.
تاثير ورزش در روند يادگيري كودكان
بازي و ورزش لذت اصلي دوران كودكي و در عين حال اولين راهي است كه كودك به كمك آن در مورد خودش، ديگران و دنياي اطرافش ميآموزد. بسياري از دانشمندان علوم تربيتي و تربيت بدني بر اين باورند كه پايههاي اصلي يادگيري از حركت آغاز ميشود و تربيت بدني را تعليم و تربيت انسان از طريق بدن ميدانند اما تحليلي وجود ندارد كه روشن كند كودكان چگونه يك مهارت را ميآموزند. از آنجا كه خصوصيات بارز كودكان عضلات ضعيف، قدرت تمركز پايين، حركات و حالات بچگانه و انعطافپذيري خوب ميباشد، حوزه تخصص كودك چندان محدود و روشن نيست. ورزش براي اين گروه بايد بيشتر جنبه بازي و سرگرمي داشته باشد. هر كودكي ممكن است ساعتها در حياط بازي كند بدون آنكه مشكل خاصي برايش پيش آيد؛ ولي وقتي تمرينات سازمانيافته انجام دهد، دچار انواع دردهاي زانو، ساق پا، پشت پا و.... ميشود.
تاثير ورزش بر متغيرهاي روان
تحقيقات بسياري نشان داده است که ورزش علاوه بر اين که ابزار ارزشمندي براي حفظ سلامت جسماني است رابطه نزديکي با سلامت رواني و بويژه پيشگيري از بروز ناهنجاري هاي رواني دارد. ورزش از اضطراب و افسردگي
مي کاهد، اعتماد به نفس را افزايش مي دهد و خود پنداره را تقويت مي کند. ورزش بويژه در سنين کودکي و نوجواني مفر سالمي براي آزاد کردن انرژي هاي اندوخته شده است و اين خود بسيار لذت بخش و آرامش دهنده است. شرکت در فعاليت هاي ورزشي به اجتماعي شدن و کسب مهارت و کفايت و هم چنين دوست يابي و ارتباط سالم با همسالان کمک مي کند. در جريان يکي از پژوهش هاي اخير(SIMON1999) در ايالات متحده 65 درصد از جوانان ابراز کردند که ورزش آن ها را از اعتياد به الکل و مواد مخدر باز داشته است.
در جريان فعاليت هاي ورزشي شديد ميزان ترشح اندورفين ها افزايش مي يابد و به همين دليل ورزشکاران پس از انجام تمرينات احساس لذت و آرامش خاصي مي کنند که به آن اصلاحاً joggrs high گفته مي شود. با توجه به شباهت بين اندورفين ها و ترکيبات افيوني، ورزش کردن مي تواند جايگزين سوء مصرف مواد مخدر در معتادان شود. در نتيجه تمرينات ورزشي مدام ميزان جريان خون در مغز افزايش مي يابد. افزايش جريان موجب اکسيژن رساني و تغذيه بهتر نرون هاي مغز شده و از تنگ شدن عروق مغز جلوگيري مي کند. اين تاثيرات خود موجب پيشگيري از فراموشي و زوال توانمندي هاي ذهني در سالمندي مي شود.
تمرينات ورزشي هم چنين موجب آزادسازي نوعي فاکتور رشد به نام B.D.N.F مي شود که مي تواند نرون ها را در مقابل آسيب و صدمه مقاوم نموده و از بروز بيماري هاي آلزايمر و پارکينسون تا حدود زيادي جلوگيري کند. در تحقيقي که در دانشگاه اورگان در سال 1995 انجام شد 354 دانشجوي کالج در رابطه با تاثير ورزش بر افسردگي مورد بررسي قرار گرفتند. ابتدا ميزان انجام تمرينات ورزشي در اين دانشجويان از حيث شدت و مدت تمرينات در طول سه ماهه قبل از تحقيق مورد بررسي قرار گرفت و دانشجويان بر اساس ميزان تمرينات بدني به سه دسته ورزشکار(ميزان فعاليت سه جلسه در هفته)، فعال(ميزان فعاليت يک يا دو جلسه در هفته) و غيرفعال(فعاليت کمتر از يک بار در هفته) تقسيم شدند. سپس هر گروه پرسشنامه واحدي را در زمينه افسردگي پاسخ گفتند که شامل 30 سوال بله و خير بود. آن گروه از دانشجويان که به عنوان گروه ورزشکار شناخته شده بودند کمترين ميزان افسردگي را گزارش کردند. در تحقيق ديگري 4 نوجوان 12 تا 18 ساله با تشخيص افسردگي عمده به مدت 65 روز سه بار در هفته و هر بار به مدت يک ساعت تمرينات ورزشي راه رفتن سريع و دويدن را انجام دادند. اين نوجوانان قبل از شروع برنامه تمريني، به پرسشنامه افسردگي بک به عنوان پيش آزمون پاسخ گفته بودند. سپس در روزهاي بيست و نهم، پنجاهم و شصت و پنجم مجدداً به پرسشنامه مذکور پاسخ گفتند. نتايج نشان دهنده کاهش افسردگي بود. در تحقيق ديگري که بر روي گروهي از دانشجويان مبتلا به افسردگي متوسط تا خفيف توسط مککان و هونجر در سال 1984 انجام گرفت مشاهده گرديد که ورزش در فضاي باز مي تواند افسردگي را به طور قابل ملاحظهاي کاهش دهد. در اين تحقيق دانشجويان به طور تصادفي به سه گروه ورزش در فضاي باز(aerobic exercise)، آرميدگي و گروه کنترل تقسيم شدند. پس از انجام يک دوره انجام تمرينات مشاهده گرديد که ورزش بيشترين تاثير را در کاهش افسردگي داشته است. البته دانشجوياني که تمرينات آرميدگي را انجام دادند در قياس با گروه کنترل ميزان افسردگي شان تا اندازهاي کاهش يافته بود.
تاثير تمرينات يوگا:
آزمايشي که در بنياد کليولند بر روي 70 نفر از سالمندان بالاي 55 سال داراي پرتنشي خفيف تا متوسط انجام شد نشان دهنده تاثير تمرينات يوگا بر متغيرهاي روان شناختي است. در اين آزمايش سالمندان به طور تصادفي به دو گروه تقسيم شدند. يک گروه به مدت 12 هفته دو بار در هفته به انجام تمرينات ساده يوگا پرداختند و گروه ديگر در همين مدت به انجام تمرينات ورزشي همراه با موسيقي پرداختند. وضعيت باليني دو گروه در زمينه هاي اضطراب، افسردگي، پرتنشي، احساس خستگي، عصبانيت و اختلالات خواب قبل و بعد از انجام تمرينات و هم چنين 12 هفته بعد از خاتمه تمرينات(به عنوان پيگيري) بررسي گرديد نتايج نشان داد که گروهي که تمرينات ساده يوگا را انجام مي داد در تمام زمينه هاي ياد شده در مقايسه با ديگر گروه تمرينات ورزشي همراه با موسيقي بيشتر بهبود يافته بود. تحقيقي که در جنبش سالمندان آمريکا در فلوريدا بر روي بيش از صد نفر از زنان سالمند انجام گرفت نشان داد که انجام تمرينات يوگا مي تواند اضطراب، تنش و عصبانيت را کاهش داده و عزت نفس را افزايش دهد. در اين آزمايش شرکت کنندگان به طريق کاملاً تصادفي در گروه آزمون و گروه شاهد قرار گرفتند. گروه آزمون روزانه 35 دقيقه به انجام تمرينات يوگا مي پرداختند. برنامه تمريني آن ها شامل تمرينات بدني و تنفس، آرميدگي و مراقبه بود. پيش از اجراي آزمايش گروه آزمون و شاهد توسط آزمون هاي مقياس عزت نفس روزنبرگ و پرسشنامه اضطراب استيت تريت مورد ارزيابي قرار گفتند. نتايج نشان داد که گروهي که يوگا تمرين مي کرد اضطراب کمتر و عزت نفس بالاتري نسبت به گروه شاهد داشت. در تحقيقي که بر روي 87 نفر از دانشجويان در دانشگاه ايالتي کنت در آمريکا صورت گرفت دانشجويان را به طور تصادفي به 4 گروه تقسيم نمودند.
دو گروه از دانشجويان به ورزش شنا پرداختند و يک گروه حرکات و وضعيت هاي يوگا را تمرين کردند و بر گروه ديگر که به عنوان گروه شاهد در نظر گرفته شده بود هيج متغير ورزش اعمال نشد. دانشجويان هر چهار گروه قبل و بعد از انجام تمرينات توسط آزمون هاي خلق و شخصيت مورد ارزيابي دقيق قرار گرفتند. نتايج حاصل از تحليل هاي آماري نشان داد که دانشجوياني که به ورزش هاي شنا و يوگا پرداخته بودند نسبت به گروه شاهد خشم يا تنش افسردگي و پريشاني کمتري داشتند. هم چنين دانشجويان پسري که به ورزش يوگا پرداخته بودند در مقايسه با گروه شناگر تنش و خستگي و عصبانيت کمتري داشتند. ظاهراً اثر يوگا و شنا بر دانشجويان دختر تقريباً يکسان بود و تفاوت چشمگيري بين دختران دانشجو که به يوگا و شنا پرداخته بودند مشاهده نگرديد.
فرضياتي در تبيين تأثيرات ورزش
فرضيه کته کولامين ها: کته کولامين ها گروهي از مواد شيميايي مانند نوراپي نفرين، اپي نفرين و دوپامين هستند که به عنوان انتقال دهنده شيميايي عمل مي کنند. نوراپي نفرين و دوپامين بر يادگيري و حافظه تاثير مي گذارند. تمرينات منظم، ترشح اين ترکيبات را افزايش داده و مقدار آن ها را در پلاسماي خون زياد مي کند(کتي و براون، 1966،1973). بنابراين انجام تمرينات ورزشي به طور منظم مي تواند از طريق افزايش ترشح انتقال دهنده هاي شيميايي، موجب تقويت حافظه و تغييرات خلقي شود.
فرضيه اندورفين ها:
اندورفين ها دستهاي از مواد شيميايي هستند که از نرون هاي مغز ترشح مي شوند و آثار شبه افيوني دارند(ضد درد و آرامبخش). تمرينات ورزشي و بويژه دويدن مي توانند موجب افزايش اندورفين ها شوند. هم چنين مصرف الکل يا برخي از غذاها، موجب تحريک ترشح اين مواد مي شوند. تزريق ماده نالوکس که در پيوند با گيرنده هاي اندورفيني مانع اثربخشي اندورفين مي شود، مي تواند تاثيرات مثبت ورزش بر خلق را کاهش دهد. بنابراين مي توان گفت تاثيرات خلقي ناشي از ورزش عمدتاً ناشي از ترشح اندورفين ها است(جانال 1984).
تاثير ورزش بر حافظه
تحقيقات دکتر هيتر.س. اوليف در دانشگاه علوم تندرسي اورگان در آمريکا نشان داد که سالمنداني که يک برنامه تمريني شامل راه رفتن سريع بر روي نوارگردان را سه بار در هفته و به مدت يک ساعت، در طول چهار ماه انجام مي دادند حافظه و زمان واکنش آن ها، بهبود يافته بود. تحقيقات بيشتر نشان داد که آهسته دويدن(Jogging )، راهپيمايي، دوچرخه سواري و حرکات موزون نيز مانند راه رفتن سريع موجب بهبود حافظه و زمان واکنش در سالمندان مي شوند.(اوليف -2000) پژوهشگران هم چنين دريافتند که سالمنداني که در يک برنامه تمريني قدرتي و انعطافي به مدت يک ساعت سه بار در هفته و در طول 4 ماه شرکت کردند عملکردشان در اجراي آزمون هاي حافظه، بهبود يافت. اگر چه اين گونه بهبود حافظه بيشتر در سالمنداني که تمرينات هوازي انجام مي دهند رخ مي دهد، اما تحقيقات بيشتر نشان داده است که هيچ تمرين ورزشي نسبت به تمرينات ورزشي ديگر از لحاظ تاثير بر حافظه برتري ندارد. به عبارت ديگر بين ورزش هاي مختلف از حيث تاثير بر حافظه تفاوت معني داري مشاهده نمي شود.
در تحقيقي ديگر، سالمنداني که به تازگي بازنشسته شده بودند و زندگي کم تحرکي را آغاز کرده بودند، در طول 4 سال توسط آزمون هاي شناختي گوناگون مورد بررسي قرار گرفتند. نتايج بررسي ها، نشان داد که توانمندي هاي شناختي اين سالمندان از زمان بازنشستگي تا 4 سال بعد از آن به طور فزايندهاي کاهش مي يابد. از سوي ديگر، سالمنداني که پس از بازنشستگي در تمرينات منظم از قبيل راهپيمايي، آهسته دويدن، دوچرخه سواري و حرکات موزون شرکت داشتند در نمرات آزمون هاي شناختي آن ها در طول 4 سال کاهشي صورت نگرفته بود. در پژوهشي ديگر که در ژاپن انجام گرفت 827 نفر از سالمندان بالاي 65 سال در طول يک دوره 7 ساله، مورد بررسي قرار گرفتند. نتايج حاکي از آن بود سالمنداني که هر روز در تمرينات ورزشي شرکت مي کنند و هم چنين سالمنداني که فعاليت بدني متوسط تا شديد، قسمتي از کار روزانه آن ها را تشکيل مي دهد در مقايسه با سالمندان کم تحرک تر به طور معني داري کمتر به بيماري آلزايمر مبتلا مي شوند. در واقع بسياري از پژوهشگران معتقدند که يک زندگي پرتحرک ممکن است افراد را در برابر ابتلا به بيماري آلزايمر مقاوم سازد. در مطالعهاي که به منظور تبيين علل بهبود حافظه در اثر تمرينات ورزشي بر روي موش ها انجام گرفت، ابتدا گروهي از موش ها به دو دسته تقسيم گرديدند. به يک دسته اجازه داده شد که به طور آزادانه بر روي چرخ گردان بدوند. در مقابل، دسته ديگر هيچ گونه تمريني انجام نمي دادند.
وقتي که اين دو گروه از لحاظ ساختارهاي مغز با يکديگر مقايسه شدند معلوم شد که در موش هاي دونده، سلول هاي بيشتري در ناحيه هيپوکامپ وجود دارد. اين ساختاري است که در حافظه و يادگيري نقش تعيين کنندهاي دارد. پژوهشگران معتقدند که ممکن است فرآيندهاي مشابهي در مغز انسان وجود داشته باشد. به عبارت ديگر، تمرينات ورزشي ممکن است موجب تقويت ساختار هيپوکامپ در انسان شوند. دکتر نيکل برکتولد معتقد است که تمرينات ورزشي براي سلامت جسم و روان، به يک اندازه، ضرورت دارد. کشف هيجان انگيزي که صورت گرفته اين است که تمرينات ورزشي علاوه بر افزايش جريان خون در مغز، ميزان توليد مولکول BDNF را هم افزايش مي دهند. BDNF نوعي فاکتور رشد است که نرون هاي مغز را در مقابل آسيب و صدمه مقاوم مي کند و به بقاي آن ها کمک مي کند. اين مولکول هم چنين مي تواند از تباهي سلول ها در اثر بيماري هاي آلزايمر و پارکينسون جلوگيري کند. دکتر برکتولد مدعي است که بر طبق نتايج آزمايش هايي که اخيراً در رابطه با تاثير ورزش بر حافظه انجام شده، افزايش ميزان توليد BDNF مي تواند بر يادگيري و حافظه تاثير مثبت داشته باشد. بنابراين در نتيجه تمرينات ورزشي، ميزان جريان خود در مغز، تعداد سلول هاي مغز در ناحيه هيپوکامپ و ترشح مولکول هاي حفاظتي مانند BDNF افزايش مي يابد. مجموعه اين فرآيندها مي تواند موجب بهبود حافظه و به تعويق انداختن بيماري آلزايمر شوند. دکتر کريستين يافه استاد روانپزشکي و عصب شناسي دانشگاه کاليفرنيا در سانفرانسيسکو معتقد است که انجام تمرينات ورزشي مي تواند کاهش توانمندي هاي شناختي را که در اثر سالمندي حادث مي شود به تاخير اندازد.
تمرينات ورزشي با افزايش رشد سلول هاي عصبي و گسترده شدن ارتباطات بين سلولي که براي يادگيري و حافظه ضرورت دارد مي تواند مغز را جوان و فعال نگهدارند. تاثيرات تمرين بر سلول هاي عصبي ناشي از افزايش جريان خون در مغز است که منجر به آزاد شدن فاکتورهاي رشد مي شود و مي تواند از سکته مغزي پيشگيري نمايد. از سوي ديگر تمرينات ورزشي مي تواند مانند برخي ترکيبات دارويي، موجب آزادسازي سروتونين، نوراپي نفرين و دوپامين شود. دکتر يافه در يک بررسي طولي، گروهي از زنان بالاي 65 سال را به مدت 8 سال و با در نظر گرفتن ميزان فعاليت جسماني آنان(از قبيل دويدن، دوچرخه سواري، باغباني و پياده به خريد رفتن) مورد مطالعه قرار داد. پس از انجام آزمون هاي شناختي حافظه، جهت يابي، محاسبات عددي، بيان و توجه و با کنترل ساير عوامل دخيل در سلامتي مانند آموزش، جايگاه اجتماعي، سلامتي عمومي، افسردگي و سيگار کشيدن معلوم شد که تمرينات بدني تاثير مستقيمي بر کارکردهاي شناختي دارند. زن هايي که بيشتر در فعاليت ها مشارکت داشتند به طرز معني داري کمتر به اختلال در توانمندني هاي ذهني دچار شده بودند. بر طبق يافته هاي انجمن علم عصب نگر آمريکا که بر اساس آزمايش بر روي موش ها بدست آمدهاند، تمرينات ورزشي مي تواند در بهبود طيف وسيعي از بيماري ها موثر باشد. ظاهراً بهبود بسياري از بيماري هاي دستگاه عصبي بر اثر تکثير مجدد سلول هاي مغز صورت مي گيرد. قبلاً تصور مي شد که مغز، ساخت سلول هاي جديد را خيلي زود در جريان رشد متوقف ميکند، اما در سالهاي اخير پژوهشگران شواهد روشني يافتهاند که نشان مي دهد مغز به توليد سلول هاي جديد در طول حيات خود ادامه مي دهد البته حتي بدون رشد نرون هاي جديد هم ممکن است ساختار مغز به دو طريق تغيير کند، زيرا سلول هاي گليا که در تغذيه نرون ها و دفع مواد زايد و سمي نقش دارند مي توانند تکثير شوند و انشعابات دندريتي نرون ها هم مي تواند رشد کرده و افزايش يابد. (کالات- 1375) تمرينات ورزشي موجب تکثير سلول هاي مغز بويژه در ناحيه هيپوکامپ مي شود.
اين ساختار در انتقال اطلاعات از حافظه کوتاه مدت به بلند مدت دخالت دارد. در آزمايش هايش که بر روي موش ها انجام گرفت معلوم گرديد که موش هايي که بر روي چرخ گردان، مسافتي معادل 4 تا 6 مايل در روز مي دويدند، تعداد نرون هاي هيپوکامپ در مغزشان شديداً افزايش مي يافت. اما موش هايي که از دويدن محروم بودند در مغزشان تغييري مشاهده نشد. موش هاي دونده هم چنين، در يادگيري ماز (مسير پر پيچ و خم)، مهارت بيشتري از خود نشان مي دادند. جالب اين است که حتي موش هاي دونده، از تيرهاي از موش ها انتخاب مي شدند که بطور ارثي در يادگيري ضعيف بودند ولي باز هم دويدن توان يادگيري آن ها را افزايش مي داد. هم چنين مشاهده گرديد که دويدن از افت عملکرد ناشي از سالمندي در يادگيري پيش گيري مي کند. ظاهراً مطلوب يا نامطلوب بودن تمرينات، براي آزمودني مي تواند در ميزان تاثير آن ها بر مغز نقش عمدهاي داشته باشد. وقتي گروهي از موش ها به جاي دويدن، به شنا کردن پرداختند هيچ گونه تغييري در توانايي يادگيري و حافظه آن ها مشاهده نگرديد. شايد از آن جايي که جوندگان به شنا کردن علاقهاي ندارند. فشار رواني ناشي از شناي اجباري مانع از هر گونه تغيير مفيدي در مغز موش ها و توانايي يادگيري و حافظه آنان شده بود. عاملي که موجب افزايش توانايي موش هاي دونده در يادگيري شده بود ترشح مولکول BDNF بود. زيرا اين مولکول مي تواند از حيات سلول هاي عصبي و عملکرد بهينه آن ها حمايت کند. ميزان اين مولکول پس از انجام تمرينات در هيپوکامپ افزايش مي يابد. به طور کلي پژوهشگران دريافتند که محيط هاي چالش برانگيز که شامل سه عامل موقعيت هاي يادگيري فشرده، تعامل هاي اجتماعي و فعاليت هاي فيزيکي هستند نقش مهمي در افزايش تعداد سلول هاي مغز در جانداران مختلف و حتي در انسان دارند.
تاثير ورزش و تغذيه بر افزایش هوش
دانشمندان معتقدند كه در زمان تولد تعداد مشخصی سلول های مغزی داریم كه به مرور با پیر شدن تعداد بسیار زیادی از آنها را از دست می دهیم. تحقیقات گسترده در این باره نشان داده اند كه سلولهای مغزی جدید در طول زندگی نیز برخلاف آنچه در گذشته تصور می شد، تولید می شوند و مغز در صورت استفاده هر چه بیشتر از آن ، قابلیت رشد و حجیم تر شدن را دارد. تحقیقات و مطالعات حاكی از آن است كه به عنوان مثال قسمتی از مغز رانندگان كه مربوط به كنترل نقشه یابی تصویری است، رشد بیشتری دارد. همچنین بخشی از مغز پیانیست ها و نوازندگان متبحر هم كه كنترل و اداره موزیك را در اختیار دارد، حجم بیشتری دارد. از طرف دیگر، تحقیقاتی كه اخیراً در این مورد انجام شده ، حاكی از آن است كه افرادی با مشغله های مهارتی بالا مانند : مهندسان و معلمان دارای سیناپس ( محل اتصال دو رشته عصبی به یكدیگر) های بیشتری هستند. سیناپس ها همان رابطین بین سلول های مغزی هستند كه به ذخیره سازی اطلاعات كمك می كنند.
شاید در آینده ای نزدیك پزشكان قادر باشند سلول های جنین را كه می توانند به هر نوع سلول های مورد نیاز تبدیل شوند، به مغز بشر تزریق كنند. به این طریق می توان بیماری هایی نظیر آلزایمر و پاركینسون ( بیماری تحلیل اعصاب ، لرزش دست یا پا ) را درمان نمود و برای افراد سالم نیز راهی باز كرد تا بتوانند با فكر سالمشان ارتباط برقرار كنند.
اما تا آن زمان برسد ممكن است فرصت فعلی از دست برود. پس می توانیم با استفاده از چند راه ساده توانایی سلول های مغزی را در حد ماكزیمم آن حفظ كنیم.
با ورزش سلول های مغزی خود را به كار اندازید:
تحقیقات انجام شده نشان می دهند افرادی كه تمرینات فیزیكی انجام می دهند، سلول های مغزی بهتری را پرورش می دهند. دانشمندان در مطالعات مؤسسه تحقیقات بیولوژیكی دریافتند موش های بالغی كه تحت ورزش كردن قرار گرفته اند، سلول های جدید بسیاری را در قسمت هیپوكامپوس مغز خود (بخشی كه مربوط به یادگیری و حافظه است) كسب كرده اند. از طرف دیگر ثابت شده كه انجام حركات ورزشی دلخواه و مورد علاقه تأثیرات چند برابر نسبت به انجام یك سری حركات ورزشی مشخص دارد. این مطلب می تواند به این معنی باشد كه راهی بیابید تا از ورزش كردن لذت ببرید ، نه این كه فقط مجبور به انجام آن باشید. به این طریق هم باهوش تر می شوید و هم شادتر زندگی می كنید.
چه باید كرد؟
یك ورزش را به طور مستمر انجام دهید. مانند: دو ماراتن، دویدن تفریحی و غیره ؛ یا این كه یك یار در تمرین كردن برای خود در نظر بگیرید تا انجام حركات را جالب تر و ادامه كار را سهل تر كند. هیچكس نمی تواند به درستی مشخص كند كه چه مقدار ورزش برای سلول های مغز كافی و مناسب است، اما در مورد موش ها حدود 4 تا 6 مایل پیاده روی در روز مؤثر بوده است.
ذهن خود را ورزش دهید:
تنها تمرینات فیزیكی نیست كه به رشد سلولهای مغزی كمك می كند، شما نیز مانند راننده ها یا پیانیست ها می توانید با استفاده از سلول های مغز و وادار كردن آنها به كار در زمینه های مختلف، از مغز بخش های گسترده و متفاوتی بسازید. یافتن راههای ساده در استفاده از توانایی مغزی می تواند به رشد و ترمیم سلولهای عصبی و دندریت ها (انشعاب هایی از سلول ها كه اطلاعات را دریافت كرده ، به جریان انداخته و در جهت درست مصرف می كنند) به میزان زیادی كمك كند. درست مانند یك ورزش مخصوص در بدنسازان كه به رشد و كار افتادن ماهیچه ها و عضلات تحتانی بـِلا استفاده كمك می كند .
راههای مشخص و درست فكر كردن و دوره كردن كلمات قبلاً یاد گرفته شده می تواند عمل بخش های غیر فعال مغز را بهبود بخشد و آنها را به كار اندازد.
چه باید كرد؟
مزه ها و بوهای جدید را تجربه كنید. كارهای جدید انجام بدهید. مثلاً از راههای جدیدی برای رفتن به سركار استفاده كنید. به جاهای جدید سفر كنید . هنرهای شخصی و جدید خلق كنید. رمان های داستایوفسكی را مطالعه كنید. یك كمدی جدید بنویسید. بخصوص، سعی كنید تمام كارهایی را تجربه كنید كه به هر طریق شما را وادار می كنند از تمام روش های فیزیكی و روحی دیرینه و یكسان قبلی خود فاصله بگیرید و چیزهایی جدید و ناشناخته را تجربه كنید.
غذاهایی مانند ماهی مصرف كنید:
روغن های امگا – 3 كه در گردو، دانه كتان و به خصوص ماهی كشف شده است ، جزو مواد غذایی سالم و بدون ضرر برای قلب هستند. به علاوه، تحقیقات اخیر نشان داده اند كه این دسته از روغن ها به عنوان تقویت كننده های مغزی نیز شناخته شده هستند و این به دلیل كمك آنها به سیستم انتقال خون است كه اكسیژن را به مغز انسان پمپ می كند. همچنین این مواد عمل كلیه اجزاء سلول های اطراف مغز را بهبود می بخشند. این نشان می دهد چرا افرادی كه به مقدار زیاد ماهی مصرف می كنند، كمتر در معرض ابتلا به فشارهای عصبی، از دست دادن تمركز و كم حافظه شدن هستند. دانشمندان ثابت كرده اند كه اسیدهای چرب اصلی برای رشد مناسب مغز در كودكان بسیار ضرورت دارند ، به همین دلیل امروزه آنها را به فرمول های مواد غذایی مورد استفاده كودكان می افزایند. امكان این امر وجود دارد كه شما نیز با مصرف مناسب این روغن ها، هوش ، استعداد و موقعیت ذهنی خود را به میزان قابل توجهی افزایش دهید.
چه باید كرد؟
استفاده حداقل سه وعده غذای ماهی مانند سالمون ، ساردین ، ماكرل و تـُن شروع خوبی خواهد بود.
ماهی هایی كه در محیط های آلوده به مواد شیمیایی خطرناك رشد كرده اند، می توانند بسیار خطرناك باشند و اثرات بدی در بدنتان به جای بگذارند بنابراین از مصرف ماهی هایی مانند: اره ماهی ، ماهی های درنده، كوسه ماهی ها و نیز هر نوع ماهی دیگری كه به هر طریقی در معرض آب هایی با آلودگی بالا بوده اند ، حذر كنید. البته تمام انواع ماهی ها كه به طور مشخص عاری از تركیبات شیمیایی مانند جیوه و یا هر نوع سم و مواد خطرناك دیگری می باشند نیز می توانند به جای موارد مذكور مصرف شوند. علاوه بر این می توانید آنها را با روغن های گردو و تخم مرغ هایی كه به طور ویژه تولید می شوند و حجم بالایی از روغن های امگا را در خود دارند ، بپزید. همچنین از دانه های كتان و غلات و حبوبات در سالاد خود استفاده كنید. این نكته مهم را فراموش نكنید كه با وجود این كه دانه های مختلف ایمن و سالم هستند ولی مصرف زیاد روغن دانه كتان می تواند خطر ابتلا به سرطان پروستات را افزایش دهد.
مصرف چربی زیاد را متوقف كنید.
آیا چربی ها قادرند شما را كند ذهن كنند؟
در تحقیقات انجام شده در دانشگاه تورنتو، موش هایی كه در معرض یك رژیم غذایی با 40% چربی قرار گرفتند، مهارت های ذهنی خود را در زمینه های مختلف از دست دادند. مانند حافظه ، هوشیاری و تشخیص فاصله و نیز یادگیری قوانین. این مشكلات ، زمانی كه در رژیم غذایی چربی های اشباع به كار گرفته شدند، بیشتر و بدتر شد ( لازم به ذكر است چربی های اشباع در گوشت و محصولات لبنی بسیار فراوانند). این تحقیقات دو دلیل عمده را خاطر نشان می كنند:
این كه چربی می تواند میزان اكسیژن رسانی خون را كاهش داده و كلاً جریان خون غنی از اكسیژن را كـُند كند . در این صورت به مغز به میزان كافی اكسیژن نمی رسد و می تواند موجب كند شدن متابولیسم گلوكز شود كه نوعی قند مورد نیاز برای تغذیه و كارایی سلول های مغزی می باشد.
چه باید كرد؟
گوشت بی چربی مصرف كنید، مواد لبنی كم چربی به كار ببرید. ماهی ، لوبیا و كلاً بـُنشن (حبوبات ) زیاد مصرف كنید. شما می توانید بدون نگرانی تا 30% از كالری روزانه خود را به شكل چربی دریافت كنید. ولی توجه داشته باشید بیشتر مقدار آن بایستی از ماهی های مذكور، روغن های طبیعی مثل روغن زیتون ، دانه های گیاهی و روغن طبیعی مانند گردو و فندق، كسب شود. هر كاری می خواهید بكنید ولی تا حد امكان از مصرف روغن های متداول و مورد مصرف در پخت غذاهای حاضری پرهیز كنید.
از مصرف نوشیدنی های الكلی بپرهیزید.
مصرف نوشیدنی های الكلی سبب از بین رفتن تدریجی حافظه، زمان عكس العمل بدن و توانایی های دستی و ذهنی مثلاً ضربه زدن و نشانه گیری هدف در انواع و اقسام بازی ها می شود. تحقیقات روی موش ها نشان داده اند كسانی كه الكل مصرف می كنند، در مقایسه با سایر افراد دارای سلول های مغزی جدید كمتری در هیپوكامپوس خود هستند. این امر نشان می دهد كه الكل و نوشیدنی های الكل دار نه تنها موجب تخریب سلول های مغز می شوند، بلكه از ترمیم و رشد مجدد آنها نیز جلوگیری می كنند.
چه باید كرد؟
یك یا 2 لیون نوشیدنی مخصوص مانند ماءالشعیر كه سرشار از ویتامینB است جایگزین بسیار مناسبی است.
چنانچه به تمام موارد مذكورعمل كنید، انتظار نداشته باشید یك شبه تبدیل به یك دانشمند شوید. ولی می توانید انتظار داشته باشید كه هوشتان كمی بیشتر شود ، خلاق تر شوید و هر روز از انرژی بدنی بالاتری بهره مند گردید. همچنین می توانید بقیه دوران عمر خود را بدون از دست دادن توانایی همیشگی تان با آرامش سپری كنید
تاثیر ورزش در افزایش موفقیت
ورزش هم احساس رضایت در فرد را گسترش می دهد و هم فرصتی برای برخورد با موانع و مشکلات و یافتن شیوه ای مناسب برای حل آنهاست.
ورزش در سنین کودکی تاثیر بسیار مثبتی در رشد عاطفی و روانی کودکان و نوجوانان دارد که مهم ترین آن رشد شخصیت است.
دکتر مجید مختاری، روانپزشک، افزود: شکی در این نیست که ورزش برای سلامتی مفید است اما ورزش در سنین کودکی تاثیر بسیار مثبتی در رشد عاطفی و روانی کودکان و نوجوانان دارد.
وی گفت: انسان مجموعه ای از ویژگی های جسمانی و روحی و روانی است و این دو مجموعه از هم قابل تفکیک نیست و جسم و روان تاثیرات متقابلی بر روی یکدیگر دارند این استاد روان شناس کسب مهارت و پیشرفت در ورزش را برای بچه ها مهم دانست و گفت: این امر به آنها اجازه و جرات درگیر شدن در مسایل را می دهد ورزش هم احساس رضایت در فرد را گسترش می دهد و هم فرصتی برای برخورد با موانع و مشکلات و یافتن شیوه ای مناسب برای حل آنهاست.
دکتر مختاری تصریح کرد: ورزشکار دارای روحیه مقاوم چاره اندیش و با تحمل است و تلاش برای بدست آوردن موفقیت در قالب های تازه ورزشی باعث می شود فرد از استعدادهای نهفته خود آگاه شود امید او به موفقیت در ورزش و به طور کلی در زندگی افزایش یابد.
اثرات ورزش در افزایش نوآوری
خلاصه فارسی
چکیده سلامتی مغز یکی از اهداف مهم در زندگی انسانها است. جهت دست
یافتن به این هدف ورزش میتواند کارساز باشد. این مطالعه با هدف تعیین
اثرات ورزش کوتاه مدت و بلند مدت ترید میل بر یادگیری، تثبیت و فراخوانی
حافظه و هوش در رتهای جوان انجام گرفت. روش بررسی:در این تحقیق
تجربی 50 رت نر نژاد ویستار با متوسط سنی 4-3 ماه به طور تصادفی به 5
گروه 10 تایی تقسیم شدند. گروه کنترل ابتدا در دستگاه اجتنابی غیرفعال
آموزش دیده و 10 دقیقه، 24 ساعت، 10 روز و 3 ماه بعد تست شدند.
دوگروه ورزشی از رتها در دستگاه تریدمیل با سرعت 17 متر در دقیقه برای
10 روز و 3 ماه، ورزش کردند و سپس توسط دستگاه اجتنابی غیرفعال
آموزش دیده و 10 دقیقه و 24 ساعت بعد تست گردیدند. دو گروه ورزشی
دیگر جهت بررسی اثر ورزش در فراخوانی حافظه، ابتدا توسط روش اجتنابی
غیرفعال آموزش دیده و 10 دقیقه و 24 ساعت بعد تست شدند. این گروه
سپس در دستگاه تریدمیل مانند دو گروه ورزشی قبلی ورزش کردند. این
گروهها بعد از اتمام ورزش دوباره تست شدند. یافتهها:در اين مطالعه ورزش
کوتاهمدت (10روز) و بلندمدت (3 ماه) قبل از آموزش، زمان تأخير را در
یادگیری اجتنابی غیرفعال به طور معنیداری) 05/0(P< افزایش داد. اما
ورزش کوتاهمدت و بلندمدت بعد از آموزش تأثير معنیداری بر زمان تأخير در
مقایسه با قبل از ورزش جهت دستیابی به اثرات ورزش بر فراخوانی حافظه
نداشت. نتیجهگیری:بنابرین میتوان نتیجهگیری نمود که در مطالعه حاضر
فعالیت فیزیکی و ورزش اثر مثبت بر تثبیت حافظه و یادگیری دارد، اما تأثير
معنیداری بر فراخوانی ندارد. فاکتورهای مختلفی ممکن اثرات مفید ورزش در
اعمال مغزی و یادگیری را میانجیگری کنند. مطالعات دیگر پیشنهاد کرده اند
که فعالیت فیزیکی می تواند نوروژنزیس و پلاستیسیتی را در هیپوکامپ و
فاکتورهای نوروتروفیک ، نوروترانسمیترها، فاکتورهای رشد و عروق زایی را
در مغز افزایش داده و از این طریق باعث افزایش یادگیری و حافظه
میشوند(3،4،5،6،7). این مطالعات می توانند نتایج مطالعه ما در مورد اثرات
ورزش در افزایش یادگیری و نوآوری را حمایت کنند.
خلاصه انگلیسی
Background and Objective: Studies have revealed that maintaining brain health is an important public health goal, that physical activity or exercise can help us to achieve it (1,2). Present study was performed to determine the effects of short term and long term treadmill exercise on memory consolidation, learning and retrieval. Material and Methods: In this study fifty male Wistar rats with 3-4 months old were randomly divided in to five groups (n=10 in each group). Control group were trained in passive avoidance box and tested 10 min, 24 hr, 10 days and 3 months later. Two groups exercised in treadmill one hour at 17 m. min for 10 days and 3 months respectively and then trained in passive avoidance box and tested 10 min and 24 hr later. The other two groups first trained and tested 10 days and 24 hr later and then exercised in treadmill as same as another two groups, these groups tested after exercise. Results: Obtained results showed that short – term (10 days) and long – term (3 months) exercise before training by passive avoidance learning had significant (p<0.05) effects on memory consolidation. But no observed significant difference in latency time between before and after exercise in the exercised groups for assess effect of exercise in the memory retrieval. Conclusion: Our results showed that physical activity produced a significant enhancement on learning and memory consolidation but there were no significant effects on memory retrieval. Different factors may be mediated the beneficial effects of exercise in cognitive functions and learning. Other Studies suggest that physical activity can increase neurogenesis and plasticity in the hippocampus. In addition exercise can increase neurotrophic factors, neurotransmitters, growth factors and vasculature in brain (3, 4, 5, 6, 7). These studies support our results that exercise can increase learning in young rats.
منابع کتابی
۱- اچ . ویلمور ، جک و ال . کاستیل ، دیوید – فیزیولوژی ورزشی و فعالیت های بدنی ، چاپ ششم- مترجمین : مینا معینی ؛فرهاد رحمانی نیا ؛ حمید رجبی ؛حمید آقا علی نژاد و فاطمه اسلامی (۱۳۸۶)-انتشارات مبتکران پیشروان .
۳- ام. هی وود،کاتلین-رشد و تکامل حرکتی در طول عمر ، چاپ نهم – مترجمین : مهدی نمازی زاد و محمد علی اصلانخانی (۱۳۸۷ ) – انتشارات سمت
۴- انور الخلولی ، امین – ورزش وجامعه ، چاپ دوم – مترجم حمید رضا شیخی ( ۱۳۸۳ )- انتشارات وزارت امور خارجه
۵- توماس، ریموند – روانشناسی ورزشی ، چاپ اول – مترجم: محمد حسین سروری (۱۳۷۰ )- انتشارات یگانه
۶- س . رابرتس ،گلین و س .اسپسنک ،کوئن و ل . پمبرتن،سینتال-روانشناسی ورزشی ، چاپ اول- مترجمین: محمد کاظم واعظ موسوی و معصومه شجایی(۱۳۸۲) – انتشارات رشد
۷- عبدلی ، بهروز ( ۱۳۸۶ ) – مبانی روانی و اجتماعی تربیت بدنی و ورزش ،چاپ دوم –انتشارات بامداد کتاب
۸- عزیز آبادی فراهانی ، ابوالفضل ( ۱۳۷۳ ) – تربیت بدنی عمومی(۲) ،چاپ هشتم – تهران ، انتشارات دانشگاه پیام نور
۹- کوشافر ، علی اصغر (۱۳۸۱) – اصول و مبانی تربیت بدنی، چاپ اول –انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی تبریز
۱۰-کوئن،بروس – درآمدی بر جامعه شناسی ، چاپ سیزدهم مترجم: محسن ثلاثی(۱۳۸۶) – انتشارات توتیا
۱۱-گائینی ، عباس و رجبی حمید (۱۳۸۶) – آمادگی جسمانی ، چاپ چهارم – انتشارات سمت
۱۲-منشئی،غلامرضا(۱۳۷۶)- روانشناسی تندرستی، چاپ اول- انتشارات غزل
منابع اینترنتی
۱- پناهی،ایمان-ورزش و اضطراب- www.tebyan.ir
2- ترکمان،هانیه- تأثیر ورزش بر حافظه www.seemorgh.cam-
3- جمشیدی،محمد- ورزش اوقات فراغت- www.elmiran.cam
4- خزایی ،احمد رضا - فرهنگ و ورزش-www.wekepedya.com
5- دانغیان ، مارینا - تأثیر ورزش بر حافظه – forum.ayaran.com
6- رضوانی ، کاظمی- ورزش وسلامتی – www.aftab.ir
7- سایت پارس نایس) – ورزش وافسردگی – www.parsnice.cam
8- سایت پارسی تب افسردگی و ورزش –www.pareiteb.com
۹- سایت وگاب– ورزش و اضطراب – www.vayab.com
10-فراهانی ، احسان – افسردگی و ورزش –www.tebyan.i r
11-قنایی ، علی– انحراف اجتماعی و ورزش- www.tebyan.ir
خانمها آقایان درود بر شما